Mustafa UÇURUM
Ufuk Sözcü, yıllarca lise sıralarında coğrafya anlatmış, sonra akademiye geçmiş bir eğitimci. Kitabın önsözünde bu geçişin yazma alışkanlığını değiştirmediğini ama yazıların hedef kitlesini genişlettiğini söylüyor. Onun için coğrafya, dağların yüksekliğini ölçmekten çok, bir köyün neden orada kurulduğunu sormak. Sınıfta bir öğrencinin sorusuyla başlayan yazılar, gazete köşelerinde ufak bir şaşkınlığa dönüşmüş, sonunda altı bölümlük bir kitap çatısı altında birikmiş. Yazarın sesi, kürsüde ders anlatan bir öğretmenin sabrıyla ama aynı zamanda bir gezginin merakıyla örülü. Metin boyunca okuru bir yolculuğa davet ediyor, cevap vermekten çok soru sordurmayı amaçlıyor. “Öğretmenlik dediğimiz şey, cevap vermekten çok soru sordurmaktır” (s. 12) derken, kitabın bütün tonunu tek bir cümleye sığdırıyor.
Kitabın adı “Mekân ve Mana”. Mekân, coğrafyacının elindeki en temel kavram. Mana ise mekâna anlam veren her şey; hatıra, hikmet, siyaset, gündelik hayat, kimlik. İki kelime arasındaki “ve” bağlacı, yazarın deyişiyle, “mekânı sadece ölçen değil, manasını da soran bir bakış kurmak” (s. 11) için bir köprü. Bu kitap, haritaların sessiz iktidarından başlayıp nehirlerin jeopolitiğine, deprem kültüründen dijital gözetim ağlarına, oradan da bir köyün çınarının yetmiş yıllık tanıklığına uzanıyor. Her bölüm kendi içinde bir bütün ama hepsi aynı sorunun etrafında dönüyor; mekân nasıl olur da insanın hikâyesine dönüşür?
Yazarın üslubu, konudan konuya değişen bir ritim taşıyor. Bir nehir antlaşmasının siyasi dilini anlatırken kullandığı tonla, bir dedenin tatil yapmadan geçen hayatını anlatırken kullandığı ton aynı değil. Bu çeşitlilik bilinçli bir tercih. “Her konunun gerektirdiği sesin farklı olmasından kaynaklanıyor.” (s. 11) diyor yazar. Kimi yazılar akademik bir sabırla ilerliyor, kimi yazılar neredeyse anı tadında. Ama hepsinde ortak bir şey var; okuru bir sorunun peşine takıp cevabı kendi zihninde kurmaya bırakan bir anlatıcı tavrı. Metaforlar ansızın beliriyor. Haritalar “sessiz ve derin bir hikâye” anlatıyor, sınırlar “toprağın dili, insanın tarihi” oluyor. Coğrafya, bir “kader” değil, bir “soru” olarak beliriyor.
Kitabın ruhu, merakla başlıyor. Haritaların masum olmadığını söyleyerek okurun dikkatini çeken yazar, Antik Yunan’dan Mercator’a, İdrisi’den Piri Reis’e uzanan bir haritacılık tarihi çiziyor. Ama bu tarih, sadece teknik bir ilerleme değil; iktidarın, sömürgeciliğin, propagandanın ve en nihayetinde dijital gözetimin tarihi. “Haritaya isim vermek, o bölgeye hükmetmenin bir başka deyişiydi.” (s. 18) cümlesi, kitabın duygusal merkezine işaret ediyor. Mekân, tarafsız bir tuval değil; üzerine iktidarın, ticaretin ve inancın izlerini bıraktığı bir sayfa. Yazar, bu izleri silmeye çalışmıyor, onları okumayı öneriyor.
Kitabın en çarpıcı yanı, coğrafyayı gündelik hayatın içine yerleştirmesi. Fırat ve Dicle’nin jeopolitiğinden nadir toprak elementlerine, depremle yaşamayı öğrenmekten yapay zekâ çağında coğrafya öğretmeninin rolüne kadar geniş bir yelpaze. Ama bu genişlik, dağınık bir sohbet havası vermiyor. Her yazı, kendi sorusunun peşinden gidiyor ve sonunda okuru bir başka kapıya bırakıyor. “Coğrafyanın güzel tarafı, her sorusunun bir başka kapı açmasıdır.” (s. 10) diyor yazar. Bu cümle, kitabın hem yöntemini hem de vaadini özetliyor.
Son bölüm, kitabın en kişisel kısmı. Memleketin neden sevildiği, bir çınarın yetmiş yıllık tanıklığı, bir dedenin tatil yapmadan yaşadığı hayat. Burada coğrafya, artık bir bilim dalı olmaktan çıkıp bir hafıza defterine dönüşüyor. Yazar, “Bir eğitimci olarak en büyük arzum, bu yazıların okuyucunun zihninde kendi sorularını uyandırmasıdır.” (s. 12) derken, kitabın bütün yükünü okurun omzuna bırakıyor. Bu, bir reklâm vaadi değil; bir öğretmenin son dersi. Mekân ve Mana, coğrafyayı sevenler için değil, coğrafyanın ne olduğunu henüz fark etmemiş olanlar için bir davet. Sayfalar ilerledikçe, okur kendini bir haritanın kenarında, belirsiz bir çizginin üzerinde buluyor. Ve belki de ilk kez, “Neredeyim?” sorusunun cevabını kendi zihninde aramaya başlıyor.
Ufuk Sözcü – Mekân ve Mana – KTB Yayınları – 2026