Lise yıllarında duvar gazetesinde başlayan yazma serüveniniz, 1978’de Mavera dergisinde yayımlanan ilk şiirinizle dışa vurdu. O dönemde Necip Fazıl, Sezai Karakoç, Cahit Zarifoğlu gibi isimlerden beslenirken “şiir içimizin sesine açık olmak” diyorsunuz. Bugün geriye dönüp baktığınızda, şiir ve gelenek kavramını da düşündüğümüzde o ilk sesle bugünkü şiiriniz arasında nasıl bir köprü kuruyorsunuz?

İlk şiirimle bugünkü şiirim arasındaki bağı, gelenekten aldığım duyarlılığın zaman içinde değişip dönüşmesinde arıyorum. Gelenek, geçmiş şairlerin dilini olduğu gibi tekrarlamak ya da biçim ve ölçüye bağlı kalmak değildir. Dünyayı algılama biçimimizde, kelimelere yüklediğimiz anlamda ve hafızamızda yaşamayı sürdürür. İnsan, tabiat, yolculuk, yalnızlık, ölüm, çocukluk ve eve dönüş gibi temalar şiirimde bu sürekliliğin izlerini taşıyor. Geçmişte hakikate ulaşma arayışını simgeleyen bir yol, bugün insanın kendini arayışını veya kaybolan aidiyetini yeniden kurma çabasını anlatabilir. Esas olan, geleneğin hazır cevaplar sunması değil, şaire kendi sorularını sorabileceği bir zemin oluşturmasıdır. Bu nedenle geleneği, tamamlanmış bir birikim değil, her yeni şiirle yeniden kurulan canlı bir ilişki olarak görüyorum. İlk sesle bugünkü şiirim arasındaki köprü de hafızanın sürekliliğiyle şiir dilinin yenilenmesi arasında kuruluyor.

İlk şiir kitabınız Ah Güzel Bir Gün (1985), Cahit Zarifoğlu’nun teşvikiyle yayımlandı ve ardından uzun bir suskunluk dönemine girdiniz. Bu suskunluğu “konuşmak üzere susma” olarak tanımlıyorsunuz. O yıllarda toplumdaki popülist ve politik atmosfer sizi neden içe döndürdü? 2013’te Yusuf’un Kuyusu ile yeniden şiire dönmek size ne hissettirdi?

Ah Güzel Bir Gün, şiir yolculuğumun ilk adımıydı. Cahit Zarifoğlu’nun teşvikiyle yayımlanan bu kitap, şiire duyduğum inancı pekiştirdi. Sonrasında şiir yayımlamaktan uzaklaştım; ancak bunu şiirden vazgeçmek olarak görmedim. Şiirin bende kendi yolunu bulmasını beklediğim için o dönemi “konuşmak üzere susma” diye tanımlıyorum. O yıllarda söylemler ve toplumsal kamplaşmalar çoğalmıştı. Şiirin de bu gürültünün parçasına dönüşmesi beni düşündürüyordu. Şiirin güncel meselelerden uzak durması gerektiğine inanmıyordum; fakat yalnızca bir düşüncenin ya da ideolojinin sözcülüğüne indirgenmesini de istemiyordum. Benim için şiir, insanın kendisiyle, hayatla, ölümle ve hakikatle kurduğu ilişkinin daha derin bir ifadesiydi. Dışarıdaki sesler çoğaldıkça iç sesimi dinlemeye ihtiyaç duydum. Bir süre yalnız kalmayı tercih ettim, sustum, içime kapandım. 2013’te Yusuf’un Kuyusu ile şiire dönmek, uzun bir aradan sonra kendi iç yolculuğumun izlerini görünür kılmaktı. Yusuf’un kuyuya bırakılması, karanlıkta kalması ve oradan başka bir hayata açılması, yalnızlık ve sınanma içinde taşınan umudu düşündürüyor. Kuyu benim için karanlığın yanı sıra insanın kendi içine çekildiği derinliği de simgeliyor. Yusuf’u ve kuyu imgesini şiirimde kullanmayı seçerken bütün bu özellikleri, benzeşmeleri önemsediğim ve yakın bulduğum için kullandığımı  söyleyebilirim.

 

Yusuf’un Kuyusu, Ölüm ve Ayna, Hiçbir Mevsime Sığmıyor Kuşlar gibi kitaplarınızda ölüm, yalnızlık ve kuş imgeleri sıkça tekrarlanıyor. Bu imgeler sizin için “evrensel insan”ı nasıl ifade ediyor?

Ölüm, yalnızlık ve kuşlar şiirimde yalnızca imgeler değil, insanın varoluşunu anlamaya çalışırken karşılaştığı temel meselelerin karşılıklarıdır. İnsan hangi zamanda ve coğrafyada yaşarsa yaşasın ölümle yüzleşir, yalnızlık duyar ve bir yere ait olmak ister. Bu nedenle kişisel yaşantımdan doğan imgeler, şiirde insanın ortak tecrübesine açılabilir. Yusuf’un Kuyusu’ndaki kuyu, karanlığı ve yalnızlığı olduğu kadar insanın sınandığı iç derinliği de düşündürür. Ölüm ve Ayna’da ayna, insanın kendisiyle yüzleşmesine; Hiçbir Mevsime Sığmıyor Kuşlar’da kuş ise özgürlük arzusuna, göçe ve hiçbir yere bütünüyle sığamama hâline açılır. Depremin acısını yaşayan insanların yalnızlığı, çaresizliği hiçbir yere sığmadı. 6 Şubat depreminden sonra bölgeye yaptığımız ziyaretlerin ardından yazdığım şiirlerde de kayıp ve acı kadar, insanın başka bir ufka yönelme ihtiyacı üzerinde durdum. İnsanların yaşadıkları coğrafyalar farklı olsa da acıları, sevinçleri ve umutları arasında ortaklıklar bulunur. Şiirdeki imgelerin kişisel duyarlılıktan insanın ortak varoluşuna uzanma imkânı da buradan gelir.

 

Cennetin Çocukları Olmak ve Bahçelerde Yapayalnız kitaplarınızda çocukluk, cennet özlemi ve yalnızlık temaları öne çıkıyor. Cennetin Çocukları Olmak kitabınızın alt başlığı “Kızım Şeyma’nın Anısına”. Bu temaları “toprağın altındaki serinlik” veya “çamurlu topraklar” gibi imgelerle nasıl bağdaştırıyorsunuz?

Çocukluk, insanın dünyayla henüz kirlenmemiş bir ilişki kurduğu, güven duygusunu en saf hâliyle yaşadığı dönem. Cennetin Çocukları Olmak’ta cennete ait olma ve kavuşma arzusu, Bahçelerde Yapayalnız’da ise insanın dünyadaki yalnızlığı ve kendi içine çekilişi öne çıkıyor. Cennetin Çocukları Olmak kitabını,2 yaşında toprağın bağrına koyduğumuz kızım Şeyma’nın anısına ithaf etmek, kelimelerle anlatılması güç bir acıyı şiire emanet etmekti. Evlat acısı, insanın hayat ve ölümle kurduğu ilişkiyi kökten değiştiriyor. Şiir bu acıyı ortadan kaldırmıyor; insanın onunla yaşamayı öğrenmesine, kaybedileni hatırlamasına imkân veriyor. Cennet düşüncesi de burada kavuşma ve yeniden buluşma arzusuyla birleşiyor. “Toprağın altındaki serinlik” ölümün sessizliğini ve varoluşun bilinmeyen tarafını; “çamurlu topraklar” ise hayat boyunca üzerimize bulaşan acıları, kırgınlıkları ve yaşanmışlıkları çağrıştırıyor. Toprak hem başlangıcımız hem dönüşümüz. Karanlığında bile bir tohumun filizlenme ihtimali var. Bütün bu imgeler, kayıplara rağmen hayata tutunma çabasında birleşiyor.

Edebiyatın İzi ve Kültürün İzi başlıklı deneme kitaplarınızda “edebiyatı hayatın dışında, hayatı edebiyatın dışında görmemiz mümkün değil” diyorsunuz. Bu iki kitapta ele aldığınız “iz” metaforu, sizin için edebiyatın ve kültürün geçmişle gelecek arasındaki köprüsü mü?

Evet, benim için iz, geçmişten bugüne ulaşan bir hatıradan öte, insanın ve düşüncenin zaman içinde kurduğu sürekliliğin ifadesi. Edebiyatın İzi ve Kültürün İzi kitaplarında edebiyatımıza emek vermiş şahsiyetleri, onların düşüncelerini ve geride bıraktıkları kültürel mirası kayda geçirmeyi önemsedim. Çünkü edebiyat yalnızca metinlerden ibaret değil; o metinleri doğuran hayat, düşünce iklimi, dergiler, dostluklar ve yayın çevreleri de bu birikimin parçası. Edebiyat hayatın içinden doğar; fakat onu olduğu gibi aktarmakla yetinmez, dünyayı yeniden anlamlandırmamıza imkân verir. Gelenek de geçmişte üretilmiş eserlerin toplamı değil, onların arkasındaki duyarlılığı ve insan anlayışını kavrayabilmektir. Geçmişin birikimini bugünün sorularıyla yeniden düşünmek gerekir. Bu nedenle iz sürmek aynı zamanda hafızaya ve sorumluluğa ilişkin bir meseledir. Denemelerimde edebiyat dergileri, yayınevleri, edebî çevreler ve şahsiyetler arasında kurulmuş, unutulmaya yüz tutan bağları görünür kılmaya çalışıyorum. Geçmişi hatırlamak, geçmişte yaşamak değil; ondan aldığımızı bugünün idrakiyle yorumlayıp geleceğe aktarabilmektir. Benim için yazmak, bu sürekliliğe katkıda bulunma çabası aynı zamanda.

Artık Evimize Dönmek İstiyoruz (Muhacir Günlüğü) kitabınız, muhacirlik duygusunu günlüklerle işliyor. Bu kitapta “ev” kavramı sizin için coğrafi bir yer mi, yoksa ruhsal bir sığınak mı?

Ev, yalnızca içinde yaşadığımız coğrafi bir yer değil; kendimizi ait hissettiğimiz, hatıralarımızı biriktirdiğimiz ve sevdiklerimizle hayatı paylaştığımız mekândır. Evinden koparılmak, bu yüzden yalnızca yer değiştirmek değil, geçmişinden ve alıştığı dünyadan da uzak düşmektir. Artık Evimize Dönmek İstiyoruz (Muhacir Günlüğü), böyle bir kopuşun açtığı yaralara tanıklık etme çabasının ürünü. Muhammed’le karşılaşmam, anlattıklarını dinlemem ve başka muhacir ailelerle tanışmam, başkalarının acısını uzaktan seyretmenin mümkün olmadığını gösterdi. Kitabın adındaki cümlede bir çocuğun özlemi, bir ailenin yarım kalmış hayatı ve ait olduğu yere kavuşma arzusu var. Ancak kimi evler yıkılmış, kimi hayatlar dağılmış; dönüş arzusu bazen gerçekleşmesi güç bir umuda dönüşmüş durumda. Ev aynı zamanda ruhsal bir sığınak: insanın kendisi ve ailesini güvende hissettiği, hatıralarının korunduğu ve varlığının kabul gördüğü bir dünya. Bu sığınak başkasının acısına duyarsız kalmadığımızda, evini kaybeden birinin derdini kendi derdimiz bildiğimizde, insanlığın ortak evine dönüşebilir. Bu kitapla yalnızca muhacirlerin dönüş arzusunu değil, merhamete ve güven içinde yaşayabilecekleri bir dünyaya duydukları özlemi de anlatmak istedim. Belki de hepimizin aradığı ev, hiçbir çocuğun korkuyla büyümek zorunda kalmadığı, herkesin kendisini ait hissedebildiği bir dünyadır.

1980’lerin başında Hz. Hamza ve Bilâl-i Habeşî biyografilerini yazdınız. Şiir ve deneme arasında bu biyografiler size ne kazandırdı? Tarihle şiiri iç içe geçirmek, edebiyat anlayışınızda nasıl bir yer tutuyor?

1980’lerin başında Hz. Hamza ve Bilâl-i Habeşî’nin biyografilerini yazdığımda hem öğrenciydim hem gazetede çalışıyordum. Bu iki şahsiyetin hayatı, insanın inanç, sadakat, cesaret ve özgürlük karşısındaki duruşunu düşünmeme imkân verdi. Hz. Hamza’da Hz. Peygamber’e duyulan bağlılık ve haksızlık karşısında tavır alma; Bilâl-i Habeşî’de ise baskılara rağmen inancından vazgeçmeme ve özgürlüğünü koruma iradesi beni etkiledi. Beyan yayınlarının hazırladığı biyografi serisine ben de bu iki eserle katılmayı tercih ettim. Biyografi çalışmaları beni tarihî olayların ve yaşanmışlıkların somut dünyasına yaklaştırdı. Şiirde çoğu zaman bir duygu, imge veya sezginin peşinden gideriz; biyografideyse insanın hayatını, dönemini ve mücadelesini anlamaya çalışırız. Bu iki alan birbirini besliyor. Tarih yalnızca olayların değil, o olayların içinden geçen insanların da hikâyesidir. Tarihle şiiri birlikte düşünmemin nedeni, geçmişte yaşanmış bir mücadelenin bugün de insana söyleyecek sözünün bulunmasıdır. Zaman değişse de adalet, merhamet, sadakat ve hakikat arayışı önemini koruyor. Geçmişi tekrarlamak değil, orada saklı insani değerleri bugünün sorularıyla yeniden düşünmek gerektiğine inanıyorum. Tarih insanın yaşadıklarını ortaya koyarken şiir, bunların insanda bıraktığı izi duyulur hâle getiriyor.

Günümüz Türk şiirinde “saf şiire yakınlık” ile “politik ve kimlikçi söylemler” arasında bir ayrım yapıyorsunuz. Sizce kalıcı olacak şiir evrensel mi, yoksa yerel mi olmalı?

Şiiri bir düşüncenin veya ideolojinin taşıyıcısı olarak görmek, onun imkânlarını daraltabilir. Şairin bir dünya görüşü, kültürel aidiyeti ve yaşadığı topluma karşı sorumluluğu var; bunların şiire yansıması da doğal. Ancak şiirin kalıcılığını belirleyen, hangi düşünceyi savunduğundan çok, onu nasıl bir estetik duyarlılıkla dile getirdiğidir. Saf şiire yakınlık, hayatın meselelerinden uzaklaşmak demek değil. Şiir hayatla güçlü bir bağ kurmalı; ama doğrudan mesaj verme zorunluluğuna da indirgenmemeli. Politik düşünceler, toplumsal sorun ve kimlikler şiirin konusu olabilir. Sorun, güncel meselenin şiirin dilini, musikisini ve imge dünyasını geri plana itmesidir. Güçlü şiir, tartışmanın arkasındaki insanı da görür. Yerel olanla evrensel olanı birbirinin karşıtı olarak görmüyorum. Şair dilinden, kültüründen, tarihinden ve hafızasından beslenir. Fakat şiir yalnızca kendi çevresine seslenmekle yetinmemeli; yerel deneyimin içindeki ortak insanlık hâlini de yakalayabilmeli. Yunus Emre’nin kendi dilinden ve kültüründen doğan şiirlerinin yüzyılları aşıp günümüz insanına ulaşması, onların okunuyor olması bunun güzel bir örneği. Benim için kalıcı şiir, yerel köklerinden güç alırken insanın ortak hakikatine ulaşabilen şiirdir. Kendi toprağından doğar ama o toprağın sınırlarına mahkûm kalmaz.

Uzun yıllardır editör olarak edebiyat dünyamıza yeni eserler ve isimler kazandırıyorsunuz. Günümüz şartlarında baskı, dijital baskı ve e-yayın gibi gelişmeler çerçevesinde yayıncılığın geleceği hakkında ne düşünüyorsunuz?

Teknolojik gelişmeler sonucu üretim ve okuma alışkanlıkları değişebiliyor; kitapla kurduğumuz ilişki de bu dönüşümden etkileniyor. Ancak iyi metne, sahici söze ve insanın dünyasına dokunan eserlere duyulan ihtiyaç sürüyor. Yayıncılığın geleceğini, bu ihtiyaçla teknolojik gelişmeler arasındaki ilişkinin belirleyeceğini düşünüyorum. Dijital baskı, e-kitap ve çevrim içi satış kanalları, kitapların daha geniş bir okur kitlesine ulaşmasını sağlayabilir. Özellikle sınırlı sayıda okura ulaşacak eserler için yeni imkânlar sunuyor. Ancak kitap üretmenin kolaylaşması, nitelikli yayıncılığın da kolaylaştığı anlamına gelmiyor. Çok sayıda kitap yayımlanmasının yanında, edebî ve düşünsel değeri olan eserlerin fark edilmesi de önemli. Editör yalnızca metni düzelten kişi değil; eserin imkânlarını gören, yazarla birlikte düşünen ve kitabın okurla kuracağı ilişkiyi gözeten bir kültür işçisidir. Dijital baskı ve teknolojik imkanlar ne kadar genişlerse genişlesin basılı kitabın bir süre daha varlığını sürdüreceğine inanıyorum. Kitap yalnızca bilgi taşıyan bir araç değil, okuruyla kişisel ilişki kuran kültürel ve estetik bir nesnedir. Elbette kâğıt, baskı ve dağıtım maliyetleri yayıncılık üzerinde ciddi baskı oluşturuyor. Bu nedenle geleceğin yayıncılığı, basılı ve dijital biçimler arasında seçim yapmaktan çok, farklı imkânları eserin niteliğine ve okurun ihtiyacına göre birlikte değerlendirecek. Yeni teknolojiler, yapay zekâ dâhil, üretim ve dağıtım süreçlerini değiştirebilir. Ancak hangi araç kullanılırsa kullanılsın, özgün sesin, emeğin ve editoryal sorumluluğun korunması gerekir. Yayıncılık yalnızca bugünün okuruna kitap sunmak değil, yarının edebiyat hafızasına da katkıda bulunmaktır. Ayrıca edebiyat dergilerinin, yayınevlerinin ve editörlerin genç yazarların yetişmesindeki rolünü de özellikle belirtmek gerekir. Yeni bir şairin, yazarın ortaya çıkması, yalnızca eserinin basılmasıyla tamamlanan bir süreç değildir. Onun yazdıklarının okunması, eleştirilmesi, geliştirilmesi ve edebiyat geleneği içinde bir karşılık bulması gerekir. Yayıncılık, bu bakımdan yalnızca ticari bir faaliyet değil, kültürel bir sorumluluktur. Bir kitabın ekonomik değerinin yanında edebiyatımıza ne kattığını, hangi düşünceyi ve duyarlılığı taşıdığını da hesaba katmalıyız.

Son yıllarda “kalbe giden sokakta” dolaştığınızı görüyoruz. Gelecekte planladığınız bir şiir kitabı, deneme veya başka bir proje var mı? Şiir yolculuğunuzda hâlâ “açık yara” olarak gördüğünüz bir tema kaldı mı?

İçimizde hâlâ kanayan temalar, elbette var. Belki de şiiri canlı tutan, insanı yeniden yazmaya çağıran şey, yarım kalmışlıklar, söylenememiş sözler, zamanın geri getiremediği insanlar, insanın insana geç kalışı… Bir de kalabalıklar içinde büyüyen yalnızlık… Etrafımızda büyük yalnızlıklar, kırılmalar var. Günümüz insanı her zamankinden daha fazla konuşuyor ama birbirini daha az duyuyor. Herkes kendini anlatmaya çalışıyor ve kimsenin kimseyi gerçekten dinlemediği bir çağda yaşıyoruz. Şiir yalnızca yaranın dili değil; bazen o yaraya tutulan ışık, bazen de yeniden ayağa kalkma çabasıdır. Her acı şiire dönüşmez. Fakat insan acısının içinden geçerken kendisine ve başkalarına dair bir hakikat bulabilirse şiir orada filizlenebilir. Yıllar içinde bazı duyguları anlatmanın onları hafifleteceğini düşünürdüm. Şimdi bazı duyguların anlatıldıkça hafiflemediğini, aksine daha derin bir anlam kazandığını görüyorum. Şiir hayatın yükünü ortadan kaldırmıyor; ama o yükü nasıl taşıyacağımızı anlamamıza yardım ediyor. Önümde yürümek istediğim yollar ve tasarladığım çalışmalar var; ancak henüz kesinleşmemiş projeler hakkında bağlayıcı olmamak adına ayrıntı vermek istemiyorum. Şimdilik toplu şiirlerimizi hazırlıyoruz ve önümüzdeki aylarda yayımlamayı umuyoruz. “Kalbe giden sokakta” yürüyüşümüz sürüyor. Bu yolun nereye varacağını bilmiyorum; belki de önemli olan varıştan çok, yürürken insanın kendisini ve başkalarını daha iyi anlaması. İçimde anlatılmayı bekleyen bir duygu, sorulmayı bekleyen bir soru, kanamayı sürdüren bir yara olduğunu biliyorum. Yolda olmak güzel. Ömrümüzün el verdiği müddetçe yazmaya devam edeceğimi düşünüyorum.

Yazıyı Paylaş:

By Mustafa Uçurum

Tokat doğumlu. İlkokulu, ortaokulu ve liseyi Adapazarı’nda; üniversiteyi Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde okudu. Arkadaşlarıyla Martı dergisini ve Yitik Düşler Edebiyat dergisini, daha sonra Tokat merkezli Polemik dergisini çıkarttı.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir